Zanieczyszczenia w zbożu – co się do nich liczy, połówki ziaren, jakie sita i limity w skupie

Zanieczyszczenia to jeden z parametrów, za które skup najczęściej potrąca z ceny – a przy przekroczeniu limitu może nawet nie przyjąć partii. Wyjaśniamy, co według przepisów jest zanieczyszczeniem, jak traktowane są połówki i połamane ziarna, jakie są limity i jak samemu ocenić próbkę sitem jeszcze w gospodarstwie.

Co jest zanieczyszczeniem w zbożu?

Przepisy UE dotyczące skupu interwencyjnego mówią o „składnikach, które nie są zbożem podstawowym o nienagannej jakości”. Dzielą je na kilka grup:

Ważna zasada: ziarna zepsute lub zbutwiałe zawsze trafiają do „różnorodnych zanieczyszczeń”, nawet jeśli mają też cechy innej grupy. W praktyce skupów często spotkasz prostszy podział: zanieczyszczenia użyteczne (głównie ziarnowe: połamane, poślad, inne zboża) i nieużyteczne (kamienie, ziemia, słoma, plewy, nasiona chwastów).

Połówki i połamane ziarna – jak są traktowane?

Według definicji z przepisów UE (rozporządzenie 1272/2009, na którym opiera się praktyka oceny ziarna) za ziarno połamane uznaje się każde ziarno, którego bielmo jest częściowo odsłonięte. Przepisy nie wyróżniają osobno „połówek” – połówka ziarna z odsłoniętym bielmem to po prostu ziarno połamane. Do tej grupy należą też ziarna uszkodzone przy młóceniu i ziarna z wybitym zarodkiem.

Inaczej jest z drobnymi kawałkami: wszystko, co przechodzi przez sito o szczelinach 1,0 mm, liczone jest jako ciała obce, czyli już do zanieczyszczeń różnorodnych (nieużytecznych). W przypadku kukurydzy połamane są części ziaren i ziarna przechodzące przez sito o okrągłych oczkach 4,5 mm.

Obecne rozporządzenia UE w sprawie definicji ziaren połamanych odsyłają do normy PN-EN 15587. Konkretny skup może też stosować własne zasady – zawsze sprawdź jego warunki skupu.

Połamane ziarno to nie tylko potrącenie: jest też ulubionym pokarmem szkodników magazynowych. Więcej w poradniku szkodniki magazynowe zbóż.

Poślad – ziarna pomarszczone

Ziarna pomarszczone (drobne, niedorozwinięte, a także uszkodzone przez mróz i niedojrzałe – zielone) wyznacza się sitem szczelinowym. Wszystko, co po usunięciu innych zanieczyszczeń przechodzi przez sito o szczelinach:

• 2,0 mm – pszenica zwyczajna,
• 1,9 mm – pszenica durum,
• 2,2 mm – jęczmień,

…jest uznawane za ziarna pomarszczone (zanieczyszczenia ziarnowe).

Jak wygląda ocena zanieczyszczeń krok po kroku?

Tak opisywała ją metoda z rozporządzenia 1272/2009 (dla pszenicy i jęczmienia):

1. Próbkę ok. 250 g przesiewa się przez dwa sita: o szczelinach 3,5 mm i 1,0 mm, po pół minuty przez każde.
2. To, co zostaje na sicie 3,5 mm (poza innymi zbożami i wyjątkowo dużymi ziarnami) i co przechodzi przez sito 1,0 mm, waży się razem jako ciała obce.
3. Z przesianej próbki wydziela się 50–100 g i ręcznie wybiera ziarna połamane, inne zboża, porośnięte, uszkodzone przez szkodniki itd.
4. Tę próbkę przesiewa się przez sito szczelinowe dla danego gatunku (pszenica 2,0 mm, durum 1,9 mm, jęczmień 2,2 mm) – to, co przejdzie, to ziarna pomarszczone.
5. Każdą grupę waży się i podaje w procentach masy próbki.

Jakie są limity zanieczyszczeń?

Punktem odniesienia są wymagania dla skupu interwencyjnego (rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2016/1238, załącznik I):

Dodatkowo ziarno musi mieć typową barwę i być wolne od obcych zapachów i żywych szkodników (w tym roztoczy). Żyta i pszenżyta te przepisy nie obejmują.

Skupy komercyjne często mają ostrzejsze wymagania. Przykład: w parametrach skupowych KLC Seeds dla pszenicy konsumpcyjnej to maks. 6% zanieczyszczeń ogółem, w tym maks. 2% nieużytecznych i 0,05% sporyszu. Powyżej progu bazowego skupy zwykle potrącają z ceny lub masy, a powyżej maksimum mogą odmówić przyjęcia. Ile to kosztuje w Twoim przypadku – policz w kalkulatorze potrąceń w skupie zboża.

Jakie sita do pszenicy, żyta, jęczmienia i owsa?

To pytanie dostajemy najczęściej. Ocena to trzy przesiewania: sito na grube zanieczyszczenia, sito szczelinowe dla danego gatunku (poślad – ziarna pomarszczone) i sito na drobne zanieczyszczenia. Wymiary sita gatunkowego wg przepisów UE (pszenica, jęczmień) i przykładowych warunków skupu (OWS Farma Redło):

Jak przesiewać krok po kroku – jednym sitem, wymieniając sitka:

1. Załóż do korpusu sitko 3,55×20 mm, wsyp zważoną próbkę i przesiej. To, co zostało na sitku (plewy, słoma, kamyki, grube zanieczyszczenia), zsyp na bok i zważ.
2. Wymień sitko na gatunkowe (np. 2,00×20 mm dla pszenicy) i przesiej to, co przeszło w kroku 1. Na sitku zostaje dobre ziarno, a do podstawy przechodzi poślad i drobnica – zsyp i zważ osobno.
3. Jeśli chcesz oddzielić poślad od pyłu i piasku, przesiej to, co przeszło w kroku 2, przez sitko 1,0 mm.
4. Z ziarna, które zostało na sitku gatunkowym, wybierz ręcznie połamane ziarna i inne zboża – i policz procenty.

Wystarczy jedno sito z podstawą i komplet wymiennych sitek dla Twoich gatunków – sitko zmienisz w kilka sekund. Sitko 1,00×20 mm na drobne zanieczyszczenia też jest w ofercie wymiennych sitek. Jeśli wolisz przesiewać przez kilka sitek naraz, dokup dodatkowe korpusy i ustaw je jeden na drugim (największe oczka na górze).

Wymiary sit gatunkowych mogą się różnić między skupami (np. dla owsa i pszenżyta) – sprawdź warunki skupu, do którego wieziesz ziarno. Ocena sitem w gospodarstwie jest orientacyjna; laboratorium i skup stosują sita i procedurę wg norm (m.in. PN-EN 15587, ISO 5223).

Jak ocenić zanieczyszczenia w gospodarstwie?

Nie potrzebujesz laboratorium, żeby wiedzieć, z czym jedziesz do skupu. Wystarczy próbka, waga z dokładnością 0,1 g i sito z wymiennymi sitkami szczelinowymi:

1. Zważ próbkę (np. 100 g) – im dokładniej, tym lepiej.
2. Przesiej ją przez sitko szczelinowe dla swojego gatunku i zważ to, co przeszło – to poślad i drobnica.
3. Z tego, co zostało, wybierz ręcznie połamane ziarna, inne zboża i zanieczyszczenia, zważ każdą grupę.
4. Podziel masę każdej grupy przez masę próbki × 100% – masz procent zanieczyszczeń.

W naszym sicie do zboża i rzepaku wymienisz sitko w kilka sekund. Mamy sitka szczelinowe: drobne zanieczyszczenia 1,00×20 mm, żyto 1,80×20 mm, durum/pszenżyto 1,90×20 mm, pszenica 2,00×20 mm, jęczmień 2,20×20 mm, jęczmień browarny 2,50 i 2,80×20 mm, plewy 3,55×20 mm, a także okrągłe do rzepaku i kukurydzy. To ocena orientacyjna – nie zastąpi badania w laboratorium ani w skupie, ale pozwala wcześniej wiedzieć, czy partię warto doczyścić. Wynik zapiszesz za darmo w raporcie jakości ziarna w PDF.

Czyste ziarno to też lepsze przechowywanie: według IOR-PIB zboże przeznaczone do kilkumiesięcznego przechowywania nie powinno mieć więcej niż 5% zanieczyszczeń.

Źródła

• Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2016/1238 – wymagania dla zbóż w skupie interwencyjnym
• Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1272/2009 – definicje zanieczyszczeń i metoda oznaczania (uchylone, zastąpione odesłaniem do PN-EN 15587)
• gov.pl – wymagania jakościowe dla pszenicy w zakupie interwencyjnym
• Farma Redło – Ogólne Warunki Skupu (2023), definicja ziaren pomarszczonych i wymiary sit
• KLC Seeds – parametry skupowe zbóż
• IOR-PIB – szkodniki magazynowe, materiały szkoleniowe (2025)